Jeugdhulp via de gemeente op aanvraag

Uit de systematiek van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) volgt dat er in het geval van een toekenning van een individuele voorziening een besluit hiertoe dient te worden genomen door het college. Een dergelijk besluit volgt in principe op een aanvraag voor jeugdhulp van de jeugdige of zijn ouder. Ook als het college tot het oordeel komt dat er geen noodzaak is tot het treffen van een individuele voorziening zal het college dit vastleggen in een besluit. Tegen een dergelijk besluit kan bezwaar worden gemaakt bij het college. Daarna staat beroep open bij de kinderrechter, die daarbij optreedt als bestuursrechter. Tegen de beslissing van de kinderrechter staat vervolgens hoger beroep open bij de CRvB.

Diverse gemeenten hanteren een toegangsprocedure die is afgeleid van de procedure zoals die is geregeld in de Wmo 2015. Hierbij gaat aan de aanvraagprocedure een meldingsprocedure vooraf. In de praktijk betekent dit dat een jeugdige of zijn ouder, om in aanmerking te komen voor een individuele voorziening, zich eerst met een hulpvraag dient te melden bij het college. Hierna volgen een onderzoek, een gesprek en een verslag waarin de uitkomsten van het onderzoek zijn vastgelegd. Deze uitkomst kan zijn dat er een individuele voorziening nodig is, maar ook dat deze niet nodig is, omdat de eigen mogelijkheden en het probleemoplossend vermogen van de jeugdige of zijn ouder toereikend zijn. Pas als dit voortraject is afgerond, kan de jeugdige of zijn ouder een aanvraag indienen bij het college voor een individuele voorziening. Deze procedure wijkt dus af van de systematiek van de Awb en de Jeugdwet zelf biedt hier geen grondslag voor. In het hoofdstuk over de Wmo 2015 is een nadere toelichting gegeven op deze procedure, waarnaar kortheidshalve wordt verwezen.

In dit kader dient nog wel te worden opgemerkt dat het in verband met de rechtsbescherming van de jeugdige en zijn ouder wel van belang is dat er na het in de vorige alinea bedoelde voortraject nog een daadwerkelijke aanvraag volgt, alsmede een besluit op deze aanvraag. Deze meldingsprocedure suggereert dat zonder een alsnog gedane aanvraag en daaropvolgend besluit de jeugdige of zijn ouder niets in handen zouden hebben om bezwaar of rechtstreeks beroep tegen aan te tekenen of een dwangsomverzoek in de dienen, als hij of zij het niet met de uitkomsten van het vooronderzoek eens is, aangezien dit immers enkel kan tegen een besluit in de zin van de Awb en de schriftelijke verslaglegging van het onderzoek niet als zodanig kan worden aangemerkt. Het is echter maar zeer de vraag of dat ook daadwerkelijk zo is, nu deze meldingsprocedure in de Jeugdwet geen wettelijke grondslag heeft, terwijl dat in de Wmo 2015 nu juist wel het geval is.

Tot slot wordt in dit verband nog opgemerkt dat het zogenaamde ‘beschikkingloos werken’ geen wettelijke grondslag heeft en daarmee in strijd is met de wet. De Jeugdwet biedt hiertoe immers geen aparte mogelijkheid die afwijking van de Awb (die algemene procedurele regels geeft) zou rechtvaardigen en deze gang van zaken is nu juist in flagrante strijd met het bepaalde in de Awb.

Het onderzoek

Over hoe het college concreet invulling moet geven aan de in artikel 2.3 geformuleerde jeugdhulpplicht is sinds de invoering van de Jeugdwet veel onduidelijkheid. Hier zijn sindsdien ook al veel procedures over gevoerd bij rechtbanken, die in een groot deel van de gevallen hebben geleid tot een gegrond beroep. Ook onderwerp van vele procedures is hoe het begrip ‘eigen mogelijkheden en probleemoplossend vermogen’ (conform de ‘eigen kracht’ in de Wmo 2015) moet worden gezien in relatie tot ondersteuning door het sociale netwerk (veelal de ouders) en wat de omvang van de onderzoeks- en motiveringsplicht van het college nu precies is. Net als in de Wmo 2015 ontbreekt in de wet namelijk een richtinggevende omschrijving van deze in de wettelijke systematiek belangrijke variabele. Op 1 mei 2017 heeft de CRvB uitspraak gedaan in een eerste Jeugdwetzaak. Hiermee is een deel van de onduidelijkheid weggenomen. In deze uitspraak beschrijft de CRvB aan de hand van de wettekst van artikel 2.3 gestructureerd welke afwegingen het college dient te maken om tot een zorgvuldig en goed oordeel te komen over de noodzaak en de eventuele omvang van de in te zetten jeugdhulp.

In de uitspraak neemt de CRvB als uitgangspunt dat het college voldoende kennis moet vergaren over de feiten en omstandigheden die van belang zijn om een besluit te kunnen nemen. De CRvB is hierbij van oordeel dat het college allereerst vast moet stellen wat de precieze jeugdhulpvraag van de jeugdige of zijn ouders inhoudt. Pas als dat is vastgesteld komt het college volgens de CRvB toe aan het onderzoek naar de aanwezigheid van opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen. Hierbij zal moeten worden vastgesteld welke dit zijn. Hierbij dient het college zich te laten voorzien van de benodigde deskundige advisering. Dit betekent dus dat het college over deze deskundigheid moet beschikken om voldoende kennis te kunnen vergaren om tot een goed oordeel te kunnen komen. De CRvB voegt hier nog aan toe dat het ook kenbaar moet zijn dat het college over deze deskundigheid beschikt. Oftewel, uit het dossier moet kunnen worden afgeleid welke deskundige, met welke expertise, welk advies heeft gegeven. Zodra de aanwezigheid van opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen door een deskundige is vastgesteld, zal volgens de CRvB eveneens door een ter zake kundige moeten worden vastgesteld welke hulp naar aard en omvang nodig is voor de jeugdige om gezond en veilig op te groeien, te groeien naar zelfstandigheid en voldoende zelfredzaam te zijn en maatschappelijk te participeren, rekening houdend met zijn leeftijd en ontwikkelingsniveau. Er moet dus zeer concreet en op onderdelen specifiek inzichtelijk worden gemaakt welke hulp in welke omvang nodig wordt gevonden. Pas als dit allemaal is vastgesteld is volgens de CRvB de vraag aan de orde of en in hoeverre de eigen mogelijkheden en het probleemoplossend vermogen van de jeugdige of zijn ouders toereikend zijn om dit probleem het hoofd te bieden. Zijn deze mogelijkheden (gedeeltelijk) ontoereikend, dan is het college gehouden om een voorziening te treffen.

Kort gezegd komt het dus neer op het doorlopen van de volgende stappen:

vaststellen wat de jeugdhulpvraag inhoudt;

door een deskundige laten vaststellen of er opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen aanwezig zijn;

door een deskundige laten vaststellen welke hulp naar aard en omvang nodig is;

vaststellen of de eigen mogelijkheden en het probleemoplossend vermogen toereikend zijn, en indien de eigen mogelijkheden ontoereikend zijn, jeugdhulp verstrekken.

Er is duidelijk een grote mate van vergelijking met het stappenplan, zoals dat is geschetst bij het onderzoek in het kader van de Wmo 2015. Sterker nog, in de ‘stappenplanuitspraak’ inzake de Wmo 2015 is expliciet verwezen naar deze Jeugdwetuitspraak van een klein jaar eerder. Onder de vaststelling van de hulpvraag behoort ook de inventarisatie van eventuele voorkeuren op godsdienstig of cultureel gebied.

Het feit dat de onderzoeksverplichtingen op het college rusten, neemt niet weg dat van de aanvrager en beoogde ontvanger van de jeugdhulp mag worden verlangd dat hij het college voorziet van de gegevens die nodig zijn voor een goede beoordeling van de aanvraag en dat hij zo goed mogelijk meewerkt aan een daarvoor benodigd onderzoek. Dat betreft een algemene inlichtingen- en medewerkingsverplichting die is opgenomen in respectievelijk artikel 8.1.2, eerste en derde lid van de Jeugdwet. Uit een uitspraak van de CRvB van 23 maart 2022 blijkt ook dat de medewerkingsplicht serieuze betekenis heeft, zelfs voor de ouders als het gaat om een onderzoek naar (dreigende) overbelasting. Dat geldt ook voor de inlichtingenplicht. Ook van de jeugdigen zelf kan de benodigde medewerking worden gevraagd, zo blijkt uit een belangrijke uitspraak uit december 2024. Uit diezelfde uitspraak blijkt echter eveneens dat het niet verlenen van de gevraagde medewerking op zichzelf geen afwijzingsgrond oplevert. Voor zover het college, ondanks de weigering tot medewerking, toch kan vaststellen of jeugdhulp nodig is, dient dienovereenkomstig te worden besloten.