Steeds meer gemeenten worden door het Rijk aangesproken op het niet nakomen van hun wettelijke taak om asielzoekers op te vangen. Gemeenten die niet voldoen aan de Spreidingswet kunnen worden uitgenodigd voor een bestuurlijk gesprek met het ministerie van Justitie en Veiligheid, waarbij afspraken worden gemaakt over het alsnog realiseren van voldoende opvangplekken.
Sinds 2024 verplicht de Spreidingswet gemeenten om bij te dragen aan de opvang van asielzoekers. De wet moet ervoor zorgen dat voldoende opvangplekken beschikbaar zijn en dat deze evenwichtiger over Nederland worden verdeeld. Wanneer een gemeente haar wettelijke taak niet uitvoert, kan de minister via het interbestuurlijk toezicht ingrijpen.
In april 2026 ontvingen alle gemeenten een brief met de bevindingen van het ministerie. Gemeenten die niet aan hun taak voldeden, moesten uitleggen waarom zij tekortschoten en aangeven welke maatregelen zij zouden nemen. Na gesprekken op ambtelijk niveau is een deel van deze gemeenten inmiddels op trede 3 van de interventieladder geplaatst. Bestuurders van deze gemeenten worden uitgenodigd voor een gesprek op het ministerie.
Tijdens zo'n bestuurlijk gesprek moeten afspraken worden gemaakt over hoeveel opvangplekken de gemeente alsnog realiseert en binnen welke termijn. Het uitgangspunt van het Rijk is dat gemeenten eerst zelf de gelegenheid krijgen om aan hun wettelijke verplichtingen te voldoen. Gemeenten vanaf trede 3 worden maandelijks openbaar gemaakt; Rijksoverheid vermeldt momenteel een overzicht met de stand van zaken per 7 september 2026.
De handhaving speelt tegen de achtergrond van een bredere nieuwe verdeling van de asielopvang. Voor de periode tot begin 2028 zijn landelijk 88.000 opvangplekken nodig. Uiterlijk eind december 2026 stelt de minister vast voor hoeveel opvangplekken iedere gemeente moet zorgen; deze plekken moeten vervolgens uiterlijk vanaf 1 juli 2027 beschikbaar zijn.
