Wat zijn de belangrijkste vraagstukken bij het effectief organiseren van opvang en participatie van asielzoekers effectief te organiseren? Die vraag stond centraal in het rondetafelgesprek dat Berenschot in samenwerking met PONT | Zorg en sociaal organiseerde. In dit artikel zetten we de belangrijkste conclusies van de deelnemende experts op een rij.
In het online rondetafelgesprek gingen een aantal deskundigen met elkaar in gesprek over de huidige problematiek rond opvang en participatie van statushouders en asielzoekers. Hierbij lag de focus vooral op kansen voor de gemeente. De leiding van het gesprek was in handen van Julia van Neerrijnen, consultant sociaal domein bij Berenschot.
“Belangrijk om te onthouden is dat de uitdagingen bij onszelf liggen, niet bij de nieuwkomers,” aldus Hedda van Heijzen, projectleider Buitenkwartier bij de gemeente Hardenberg. Zij benadrukt dat de wil er bij veel gemeenten wel degelijk is, maar dat zij tegen juridische obstakels aanlopen, in combinatie met het ontbreken van wettelijke taken voor de gemeente. Gemeenten hebben in de praktijk een uitvoerende rol, maar zijn afhankelijk van landelijke wet- en regelgeving. Tegelijkertijd ervaren zij ruimtegebrek om te doen wat lokaal nodig is.
Een andere complicatie is dat de positieve effecten van beleid rond opvang en participatie pas vaak op de lange termijn te zien zijn. Daar moet bij het stellen van doelen rekening mee worden gehouden. Het is een investering, maar eentje die zich wel degelijk uitbetaalt.
Volgens Babet van den Broek, afdelingshoofd migratie en inburgering in Eindhoven, zit de uitdaging vooral in de vertaalslag van beleid naar praktijk. “We hebben vaak dezelfde denkrichting, maar de vraag is: hoe passen we dat in binnen wetgeving die voortdurend verandert?”
Die spanning uit zich concreet in belemmeringen rond gegevensdeling, werktoegang en inburgering. Van Heijzen noemt het voorbeeld van het ontbreken van BSN-nummers en werkvergunningen, waardoor participatie vertraagt. Tegelijkertijd blijkt dat pragmatische samenwerking – bijvoorbeeld met het UWV en lokale partners – wél verschil kan maken.
Ondanks de complexiteit zijn er lokale initiatieven en best practices die laten zien dat er wel degelijk veel bereikt kan worden in het opvangen en laten participeren van vluchtelingen. Een rode draad in het rondetafelgesprek is het belang van vroege participatie: begin zo snel mogelijk met taal, werk en integratie, liefst al tijdens de asielprocedure. Laura Faber, projectleider in Hengelo, is daar stellig over: “Het is eigenlijk heel gek dat we pas beginnen met de taal leren als iemand een woning krijgt.”
De gemeente Hengelo start daarom met intensieve taaltrajecten vanaf dag één, met als doel dat asielzoekers al vóór statusverlening op niveau kunnen meedoen. In eerdere projecten leidde dat tot succesvolle plaatsingen op werk ‘op niveau’, passend bij opleiding en ervaring.
Ook in Eindhoven wordt ingezet op vroege arbeidsparticipatie. Van den Broek: “Van een groep van 200 mensen zijn er 158 aan het werk gegaan en nog steeds aan het werk.” De effecten zijn zichtbaar: meer motivatie, snellere integratie en minder afhankelijkheid van ondersteuning.
Daarnaast toont de pilot Buitenkwartier in Hardenberg ook aan dat participeren, of dat nou via taal, werk of sport gebeurt, veel bijdraagt. Het geeft de asielzoekers voldoening, maar is zeker ook voor de gemeente een waardevolle toevoeging. Zo heeft Berenschot recentelijk kwantitatief onderzocht dat de pilot een netto positief maatschappelijk saldo heeft van ruim € 277.000 (€ 5.331 per deelnemer van de pilot).
Tijdens het rondetafelgesprek kwamen een aantal praktische handvatten voor de gemeentelijke praktijk aan bod:
Alle deelnemers benadrukken het belang van vroege taalverwerving. Niet als los traject, maar geïntegreerd met werk en participatie. Faber: “Een goed beginpunt is te zorgen dat iedereen op taalles gaat. Als je ondersteunt in nuttige bezigheden, is dat goed voor de nieuwkomer zelf, maar ook voor diens omgeving.
De sprekers geven verschillende handvatten voor taaleducatie bij nieuwkomers:
Een tweede belangrijke succesfactor is continuïteit: voorkom dat mensen telkens opnieuw moeten beginnen. In Hengelo wordt gewerkt aan een ‘doorlopende lijn’ van opvang tot zelfstandige inwoner. Cruciaal daarbij is dat mensen niet steeds hoeven te verhuizen. “Als mensen niet meer verhuizen tijdens hun procedure, kun je echt investeren vanaf dag één,” aldus Faber.
Aandachtspunten bij het aanbieden van een doorlopende lijn:
Participatie lukt alleen als ook werkgevers en maatschappelijke organisaties meedoen. Dat vraagt om flexibiliteit. Van den Broek: “Werkgevers moeten begrijpen dat iemand niet 100% inzetbaar is en extra ondersteuning nodig heeft.”
Daarnaast blijken lokale netwerken cruciaal. In Hardenberg werden bestaande contacten met werkgevers voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt succesvol ingezet voor asielzoekers.
Dat het belang van ‘meedoen’ niet te onderschatten valt, verwoordt Laura Faber treffend: “Mensen niets laten doen is het ergste wat je iemand aan kunt doen. Het levert al veel op om nuttige dagbesteding aan te bieden. Maar nog beter is het om toekomstgericht te denken en banen en bezigheden op het juiste niveau te vinden. Passende banen zijn er echt genoeg.” Wel benadrukt Faber dat we meewerkende werkgevers nodig hebben om nieuwkomers daadwerkelijk aan het werk te kunnen laten gaan.
Aandachtspunten voor de praktijk:
Veel succesvolle initiatieven ontstaan buiten bestaande kaders. Gemeenten die ‘gewoon beginnen’, leren waar het systeem vastloopt. Dat ondervond ook Van Heijzen, die aangaf dat haar gemeente simpelweg aan de slag ging met de realiteit die er is. “Het is belangrijk dat gemeenten de ruimte krijgen om daadwerkelijk te gaan experimenteren,” vulde Faber aan.
Ook vanuit het Rijk wordt dit erkend. Praktijkervaring helpt om het beleid te verbeteren en om knelpunten zichtbaar te maken, aldus Petra Meijboom, die namens het Ministerie van Justitie en Veiligheid deelnam aan het rondetafelgesprek.
Aanbevelingen:
Een terugkerend probleem is versnippering, zowel tussen ministeries als binnen gemeenten, zo ziet ook Laura Faber: “We zijn soms uit het oog verloren dat de nieuwkomer centraal moet staan, en niet onze processen.” Bij gemeente als Rijk is soms onduidelijkheid over waar men moet aankloppen. Terwijl het juist belangrijk is om elkaar te vinden, begrip te hebben en te luisteren naar elkaar.
De oplossing ligt in integraal werken: zoals dat in het bedrijfsleven al gebruikelijk is, moet ook bij nieuwkomers gedacht worden vanuit een ‘klantreis’ die je soepel wilt laten verlopen. De werkwijze van het nieuwe kabinet stemt wat dat betreft hoopvol: Meijboom constateert dat het nieuwe kabinet meer programmatisch en interdepartementaal te werk gaat.
Tips voor de praktijk:
Zijn uitgaven aan inburgering en participatie alleen een kostenpost? Zeker niet. Naast maatschappelijke winst leveren deze inspanningen aantoonbaar economisch rendement op. In Hardenberg liet een maatschappelijke kosten-batenanalyse zien dat investeringen in vroege participatie positief uitpakken. “Het is niet alleen goed voor de mens, maar ook financieel slim,” vat Van Heijzen het samen.
Opvallend is wel dat de baten vaak bij het Rijk terechtkomen, terwijl gemeenten investeren. Deze asymmetrie is nog een verbeterpunt in de verhouding tussen landelijk en lokaal beleid.
De kernboodschap van het rondetafelgesprek is helder: zet de nieuwkomer centraal en begin zo vroeg mogelijk met participatie. Of zoals Faber het samenvat: “We moeten stoppen met pas naar mensen kijken als ze een vergunning hebben. Dat begint bij aankomst.”
Dat onduidelijkheid over wet- en regelgeving een remmende factor is, is daarbij steeds minder van toepassing. De Spreidingswet staat inmiddels wel overeind. Faber: “Ik ben blij dat we niet meer discussiëren óf we moeten opvangen, maar hóe we het gaan doen. De situatie is nu duidelijker geworden, dus het is belangrijk om aan de slag te gaan.”
Voor professionals in het veld ligt er een duidelijke opdracht: zoek de ruimte, werk samen en durf te experimenteren. Want de praktijk laat zien dat het kan, en wel degelijk kan werken.
Berenschot werkt aan een toekomstbestendige samenleving door overheden en maatschappelijke organisaties te ondersteunen bij complexe vraagstukken. Als onafhankelijk adviesbureau adviseert het over strategie, beleid en organisatieontwikkeling, met een sterke basis in onderzoek en analyse. Berenschot doet daarbij ook onderzoek naar asiel en migratie, met aandacht voor beleid, uitvoering en maatschappelijke effecten.
PONT wil een bijdrage leveren aan de transities naar een duurzame en rechtvaardige toekomst en biedt opleidingen en vakinformatie voor verschillende (bestuurlijke) niveaus. Op kennisplatform PONT | Zorg en sociaal besteedt PONT regelmatig aandacht aan asiel, migratie en inburgering binnen het thema Kansengelijkheid.
