Hoe gemeenten, via initiatieven als de LVV, een realistischer en effectiever alternatief kunnen bieden voor uitgeprocedeerde vluchtelingen in een steeds strenger wordend politiek klimaat.
Uitgeprocedeerde vluchtelingen uitzetten naar hun land van herkomst of zelfs naar terugkeerhubs. Jarenlang is dit al door het vorige kabinet verkondigd en met het voorstel van de Europese Commissie voor een nieuwe Terugkeerverordening, lijken deze plannen werkelijkheid te worden. Zo kun je als asielzoeker uit Syrië in een terugkeerhub in Albanië terechtkomen. Over dat voorstel loopt nog een wetgevingstraject, terwijl mensenrechtenorganisaties en de EU-Grondrechtenautoriteit juist waarschuwen voor aanzienlijke juridische en fundamentele risico’s.
Gedwongen terugkeer is een ingewikkeld proces, met een kleine kans van slagen. Volgens het Europese onderzoeksproject Finding Agreements in Return, geleid door de Erasmus Universiteit, keert 79% van de afgewezen asielzoekers in Nederland niet terug naar het land van herkomst. Politici spreken al jaren hun wens uit voor verhoging van terugkeer, maar daarvoor is Nederland afhankelijk van zowel de asielzoeker als het herkomstland. Dit internationale vraagstuk vertaalt zich door op nationaal niveau en heeft zelfs ook effect op gemeenten. Hoe kunnen zij zich opstellen in dit sobere maar onrealistische terugkeerbeleid?
Het antwoord is deels te vinden in de pilot Landelijke Vreemdelingenvoorziening (LVV, voorheen bed-bad-broodregeling). In 2019 startte deze pilot in vijf gemeenten, om in samenwerking tussen gemeenten en Rijk een oplossing te vinden voor vluchtelingen zonder recht op verblijf. ‘Door hen te begeleiden naar zelfstandige terugkeer, doormigratie of, indien aan de orde, legalisering van verblijf, wordt de bijbehorende zorg- en/of veiligheidsproblematiek aangepakt’, aldus het LVV-programmaplan. Voor 60% van de deelnemers aan de pilot is een (semibestendige) oplossing gevonden, zo bleek uit de eindevaluatie van de LVV.
De meerwaarde van de LVV zat niet alleen in duurzame uitstroom. Groepen ongedocumenteerde vreemdelingen die in een gemeente verbleven, waren beter in beeld en daarmee ook de onderliggende problematiek. Bovendien zijn ongedocumenteerden zelf beter op de hoogte van hun eigen positie en slapen er minder groepen op straat. In plaats van de dwang die het kabinet in het landelijk beleid wil gebruiken, lijkt de zachte hand hier effectiever. Zo droegen gemeenten bij aan de nationale en internationale doelstellingen rond de terugkeer van ongedocumenteerden.
Ondanks deze positieve uitkomsten besloot het Rijk in 2024 het project stop te zetten, met een beknopte toelichting van toenmalig minister van Asiel en Migratie, Marjolein Faber. Door het beëindigen van de LVV kunnen ongedocumenteerden op straat belanden, wat haaks lijkt te staan op de grip die de overheid beoogt te hebben op ongedocumenteerden. Wanneer het huidige kabinet ongedocumenteerden wil helpen terug te keren, is het echter logischer om juist pilots die hieraan bijdragen te blijven ondersteunen.
Amsterdam, Utrecht en Eindhoven bekostigen de opvang voorlopig nog zelf, maar Rotterdam is na beëindiging van de financiering gestopt. Amsterdam heeft de ondersteuning van ongedocumenteerden inmiddels ook voor 2026 voortgezet via een gemeentelijke subsidieregeling. Dus ook zonder landelijke ondersteuning kunnen gemeenten een rol spelen in het voorkomen van dakloosheid, overlast en uitzichtloosheid.
Het programma van het huidige kabinet om grip te krijgen op ongedocumenteerden biedt drie mogelijkheden voor een duurzaam perspectief. Ongedocumenteerden kunnen in Nederland blijven als daar juridische mogelijkheden voor zijn, vrijwillig terugkeren naar het land van herkomst of verhuizen naar een ander land. Een poging tot gedwongen uitzetting van vluchtelingen kost per persoon 250 euro per dag, drie keer zo duur als de LVV-regeling.
De kracht van de LVV zit juist in de combinatie van verschillende vormen van ondersteuning. Na screening maken ongedocumenteerden kans op juridische begeleiding als zij toch in aanmerking komen voor een verblijfsprocedure. Daarnaast krijgen ze sociale begeleiding, gericht op het opbouwen van een vertrouwensband. In de eindevaluatie van de LVV gaven begeleiders aan dat deze begeleiding helpt gesprekken te voeren over de toekomst en bijdraagt aan een groter verantwoordelijkheidsgevoel bij ongedocumenteerden. Verder konden gemeenten ondersteuning bieden op het gebied van wonen, toekomstoriëntatie en terugkeerbegeleiding.
Waar de landelijke politiek grillig en onvoorspelbaar blijkt op het gebied van asiel en migratie, kunnen gemeenten zelf een stabiele factor worden voor vreemdelingenopvang. Daarmee krijgen ze niet alleen meer grip op duurzame uitstroom van ongedocumenteerden, maar ook op het verblijf van deze groep in hun gemeente. Gemeenten kunnen aanvoelen als een veilige plek en perspectief geven, wat voorkomt dat ongedocumenteerden op straat belanden en de bevolking overlast ervaart.
De gemeente Amsterdam is daarin een lichtend voorbeeld. Zij heeft in de begroting voor 2026 vastgelegd structureel te blijven investeren in opvang en begeleiding van ongedocumenteerden. En hoewel niet elke stad zo’n investering kan opbrengen, kunnen ook kleinere gemeenten op eigen wijze invulling geven aan de LVV.
