Hoge Raad: leerplichtvrijstelling openbaar onderwijs alleen in uitzonderlijke gevallen

De zaak

In deze zaak heeft een ouderpaar op grond van hun geloofsovertuiging, de Tasawwuf, een beroep gedaan op de leerplichtvrijstelling van hun dochter. Dit beroep is gedaan in verband met ‘overwegende bedenkingen’ (hierna ook: bezwaren) tegen de richting van het onderwijs op alle scholen die binnen redelijke afstand van de woning van het gezin zijn gelegen.

Het gerechtshof heeft het beroep op leerplichtvrijstelling afgewezen en de beide ouders een (voorwaardelijke) geldboete opgelegd. In zijn uitspraak volgde het hof de bezwaren van de ouders tegen religieuze scholen. Het hof achtte die bezwaren voldoende concreet en zwaarwegend. Het beroep op vrijstelling van openbare scholen wees het hof echter af, omdat de bezwaren van de ouders tegen het onderwijs op openbare scholen niet zijn aan te merken als voldoende concreet en zwaarwegend.

De ouders waren het met deze uitspraak niet eens en stelden beroep in cassatie in bij de Hoge Raad.

Cassatieklachten

In cassatie is door elk van de ouders onder meer geklaagd over het oordeel van het hof dat de door de hen aangevoerde bezwaren tegen de richting van het openbaar onderwijs onvoldoende concreet en onvoldoende zwaarwegend zijn om een beroep op de vrijstelling te kunnen rechtvaardigen.

Advies advocaat-generaal (AG)

De AG was in zijn conclusies d.d. 4 november 2025 (ECLI:NL:PHR:2025:1163(verwijst naar een andere website) en ECLI:NL:PHR:2025:1164(verwijst naar een andere website)) van opvatting dat de aangevoerde cassatieklachten niet slagen. Hij adviseerde de Hoge Raad de uitspraken van het hof in stand te laten.

Oordeel Hoge Raad

Uitgangspunten wettelijke regeling
Op grond van de Leerplichtwet is degene die het gezag over en de feitelijke verzorging van een jongere heeft, verplicht te zorgen dat de jongere staat ingeschreven op een school en deze school na de inschrijving geregeld bezoekt. Daarmee wordt beoogd het recht op onderwijs voor het kind te garanderen, met oog voor het belang dat een kind, samen met andere kinderen, kan deelnemen aan het onderwijs op een school en zich zo kan ontwikkelen en vormen.

Op grond van ‘overwegende bedenkingen’ kan een beroep worden gedaan op vrijstelling van deze verplichting. Deze vrijstellingsgrond is in het leven geroepen met het oog op de eerbiediging van ernstige gemoedsbezwaren. Het beroep op deze vrijstellingsgrond moet voldoen aan in de wet omschreven voorwaarden.

Als een beroep is gedaan op de vrijstellingsgrond moet de rechter onderzoeken of het bezwaar de richting van het onderwijs betreft.

Verduidelijking en aanscherping toetsingskader
De Hoge Raad zet in zijn uitspraak uiteen wat het toetsingskader is voor de beoordeling van een beroep op de genoemde vrijstelling van de inschrijfplicht. De eerdere rechtspraak van de Hoge Raad wordt daartoe verduidelijkt en op onderdelen nader ingevuld en aangescherpt.

De reden daarvoor is allereerst dat in de praktijk vragen bestaan over de manier waarop dat toetsingskader moet worden toegepast. Daarnaast beoogt de Hoge Raad met de nadere invulling en aanscherping van het toetsingskader duidelijkheid te verschaffen over de grenzen die het recht op onderwijs, zoals dat in de loop van de tijd vorm heeft gekregen in de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (het EHRM) en in internationaalrechtelijke en Europeesrechtelijke bepalingen, stelt aan de mogelijkheid om een beroep op vrijstelling van de inschrijfplicht te honoreren wegens overwegende bedenkingen. Deze begrenzing houdt verband met de toegenomen betekenis van het recht op onderwijs voor een volwaardige deelname aan de samenleving, sinds de introductie van de vrijstellingsgrond in de Leerplichtwet 1900 en de handhaving daarvan in de nu geldende Leerplichtwet 1969.

De Hoge Raad is van oordeel dat met betrekking tot openbare scholen alleen nog met succes een beroep kan worden gedaan op de vrijstellingsgrond als komt vast te staan dat het onderwijs op alle openbare scholen binnen redelijke afstand van de woning, voor zover dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet plaatsvindt op een objectieve, kritische en pluralistische manier. Dit zal in de praktijk betekenen dat een beroep op deze vrijstellingsgrond, waar het gaat om openbaar onderwijs, nog slechts onder uitzonderlijke omstandigheden zal kunnen slagen.

De positieve verplichting voor de Nederlandse Staat om de maatregelen te nemen die nodig zijn om te garanderen dat kinderen onderwijs krijgen en om te zorgen dat het onderwijssysteem effectief is, brengt verder met zich dat actief optreden van de Staat nodig is om de Leerplichtwet 1969 te handhaven, zo nodig langs strafrechtelijke weg, als een kind verstoken dreigt te raken van het door het verdragsrecht gegarandeerde onderwijs.

Oordeel onderliggende zaak

Het oordeel van het hof dat de ouders geen beroep toekomt op de vrijstelling is gelet op het toepasselijk juridisch kader juridisch juist. Het oordeel is ook toereikend gemotiveerd nu in dat oordeel tot uitdrukking komt dat niet is komen vast te staan dat het onderwijs op alle openbare scholen binnen een redelijke afstand van de woning, voor zover dat onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet plaatsvindt op een objectieve, kritische en pluralistische manier.

Met de uitspraak van de Hoge Raad is de veroordeling van de ouders definitief.

Publicatie op rechtspraak.nl

ECLI:NL:HR:2026:658

ECLI:NL:HR:2026:659