Lokale uitvoering van de Participatiewet geeft regie op integraal werken

Een van de aanknopingspunten zit in de governance van de Participatiewet: welke partij moet verantwoordelijk zijn voor welke dienstverlening en waarom? Welke keuzes zijn het meest effectief in welke situatie?

In deze blog gaan we in op de tweede van drie governancevarianten voor een effectieve en bestendige uitvoering van de Participatiewet: lokale uitvoering.

Tegenhanger van de regionale variant

In de vorige blog hebben we de voordelen uiteengezet van een regionale uitvoering van de sociale dienst. Uitvoering via een regionale sociale dienst sluit aan bij de beweging van regionalisering die het Rijk breder inzet. We hebben evenwel gezien dat deze uitvoeringsvariant niet in alle gevallen voor alle gemeenten de beste is. In deze blog kijken we daarom ook naar een tegenhanger van de regionale variant: een gemeente die de sociale dienst in eigen beheer uitvoert.

Lokale uitvoering past voor gemeenten met een uitgesproken visie

De regionale variant vereist de nodige afstemming met regiogemeenten. Het gevolg is dat regionale sociale diensten neigen naar “de gulden middenweg” in de uitvoering, een zaak van geven en nemen voor gemeenten. Zij moeten daarmee een deel van de grip en regie op de uitvoering prijsgeven. Een college dat graag een meer eigen koers wil varen, zou kunnen overwegen om de sociale dienst in eigen beheer uit te voeren. Bijkomend voordeel is dat het college en de raad dan ook meer sturingsmogelijkheden hebben.

Integraal eenvoudiger bij een lokale uitvoering

Een reden om te kiezen voor een eigenstandige sociale dienst, is dat het goede kansen biedt om integraal te werken. Integraal werken is een breed gedragen streven onder gemeenten: borgen dat er samenhang is tussen verschillende typen ondersteuning, en voorkomen dat er ‘muurtjes staan’ tussen de verschillende gemeentelijke afdelingen. Integraal werken is ook nodig, om goed aan te sluiten op de specifieke behoeften van een inwoner. Inwoners hebben immers vaak hulpvragen die niet alleen op het terrein van Werk liggen, maar bijvoorbeeld ook op dat van Schulden. Integraal werken gaat echter niet vanzelf. Daarvoor is visie nodig dat consequent wordt doorgevoerd in alle onderdelen van het sociaal domein.

We zien echter dat de meeste regionale sociale diensten (en GR’en in het algemeen) gericht zijn op samenwerking op deelgebieden. Als een GR bijvoorbeeld de taken op het vlak van Werk en Inkomen uitvoert voor de gemeenten, hebben zij op dat vlak specialisme opgebouwd. Het is echter voor regionale partijen lastiger om effectief samen te werken met bijvoorbeeld lokale welzijnsorganisaties vanuit de Wmo, zeker als de betrokken regiogemeenten daarin verschillend beleid voeren.

Integraal werken is daarom in de regel eenvoudiger te organiseren als de gemeente beleid en uitvoering in eigen beheer heeft. Dan kan integraal werken een onderdeel van de cultuur worden. We zien dit in de praktijk al functioneren bij sommige gemeenten. Daarmee heeft de gemeente de handen vrij in te spelen op wat de inwoner nodig heeft, zonder muurtjes tussen deelgebieden en met een overzichtelijk aantal uitvoeringspartners.

Simpel Switchen en Participatiewet in balans aanvullende reden voor lokaal

Een lokale uitvoering past ook goed bij recente beleidswijzigingen. Ten eerste die van Simpel Switchen. Het idee daarvan is dat inwoners in kleine stapjes voorwaarts kunnen richting werk. En soms is ook tijdelijk een stapje terug nodig, bijvoorbeeld naar Wmo-dagbesteding. Als de gemeente al de ‘stapjes’ zelf beheert, is de stapsgewijze voortgang beter te volgen en sneller te verbeteren. Ten tweede is de grens tussen Wmo en Participatiewet aan het vervagen met de invoering van de Participatiewet in balans. Deze wijziging verankert ook de ondersteuning naar onbetaald werk en maatschappelijke participatie in de Participatiewet. Het is verstandig om deze ‘nieuwe’ ondersteuning op dezelfde plek (integraal) te organiseren als de ‘klassieke’ re-integratiedienstverlening.

Lokale uitvoering is niet altijd verstandig

Ook hier geldt dat de beste uitvoeringskeuze afhangt van de lokale context en voorkeuren. Een lokale uitvoering van de sociale dienst kan werken als de randvoorwaarden passend zijn. Zo moet er breed in de organisatie draagvlak zijn voor de reorganisatie die nodig is om de zaken in eigen beheer te nemen en de cultuuromslag te maken naar integraal werken. Zonder het draagvlak dreigt een leegloop van expertise, wat we helaas in de praktijk ook tegenkomen. Ook is gemeenteomvang van belang. Een heel kleine gemeente ontbeert vaak de slagkracht om de dienstverlening zelfstandig uit te voeren. Het is dan verstandiger om regionaal samen te werken vanwege kostentechnische redenen en omdat er in een kleine gemeente doorgaans minder specialistische kennis voorhanden is. G4-gemeenten kunnen de eigenstandige uitvoering op dat vlak wel aan, maar zij worstelen doorgaans met integraal werken omdat de uitvoering over veel medewerkers verspreid is. Dit maakt domeinoverstijgend samenwerken (en cultuurverandering in den brede) lastiger te realiseren.

Vervolg

We hebben nu twee “uiterste” varianten in de schijnwerpers gezet: een regionale sociale dienst en een lokale variant. In de volgende blog maken we de balans op: wanneer kies je waarvoor, en wanneer is een tussenvariant de oplossing?