Met alle regeringswisselingen heeft het wetsvoorstel Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein (Wams) geruime tijd stil gelegen (sinds maart 2023), maar nu is er weer beweging te bespeuren. De voorbereidende fase is voorbij, het voorstel wordt binnenkort voorgelegd aan de Tweede Kamer voor parlementaire behandeling.
Hieronder volgt heel kort een toelichting op de kern van het wetsvoorstel en de twee belangrijkste wijzigingen die nu zijn aangebracht: de doorbreking van het beroepsgeheim en het gebruik van gegevens voor fraudeopsporing.
Lees ook het eerdere artikel over Wams deel II.
De uitvoeringspraktijk ervaart problemen omdat er geen grondslag is om bij meervoudige problematiek gegevens uit te wisselen. Men spreekt van ‘handelingsverlegenheid’. Door het legaliteitsvereiste, die de bevoegdheid regelt, en het verbod op de verdere verwerking en verstrekking voor andere doeleinden o.g.v. artikel 5 lid 1 onder b AVG, kan alleen een wet een ruimere verwerking van persoonsgegevens door gemeenten mogelijk maken.
Uit die geconstateerde ‘handelingsverlegenheid’ en de boodschap van de Autoriteit persoonsgegevens (AP), dat het gemeenten ontbreekt aan een grondslag om zoveel persoonsgegevens te verwerken, is het voorstel ‘Wet aanpak meervoudige problematiek’ (Wams) voortgekomen. Het voorstel voorziet in grondslagen voor een integrale domeinoverstijgende gegevensverwerking, in het kader van de gecoördineerde aanpak van meervoudige problematiek in het sociaal domein. Het voorstel wijzigt voornamelijk de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) en voegt een aantal spiegelbepalingen toe aan de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening.
Er zijn veel partijen bij betrokken. Dit wetsvoorstel regelt de gegevensuitwisseling in het sociaal domein en in aanpalende domeinen. Het sociaal domein omvat de WMO 2015, de Jeugdwet (jeugdhulp, kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering), de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en de Participatiewet. Onder de aanpalende domeinen vallen de publieke gezondheidszorg (GGD), geneeskundige zorg, langdurige zorg, geestelijke gezondheidszorg, onderwijs, welzijn, wonen (anders dan beschermd wonen op grond van de WMO 2015), werk of inkomen (niet inkomen op grond van de Participatiewet), inburgering en openbare orde en veiligheid.
Op 13 februari 2026 zijn na lange tijd enkele documenten verschenen die het oorspronkelijke wetsvoorstel op een aantal punten wijzigt. Ik bespreek hier de twee belangrijkste: de doorbreking van het wettelijke beroepsgeheim en het gebruik van gegevens voor fraude-opsporing.
De hoofdregel is nu dat een hulpverlener het wettelijke (medische) beroepsgeheim in twee gevallen mag doorbreken: als de betrokkene daar uitdrukkelijk toestemming voor geeft of als de verstrekking van gegevens in een wet verplicht is voorgeschreven. In de Wams wilde men die laatste optie opnemen. Dat zou in de praktijk betekenen dat een hulpverlener verplicht zou worden gegevens omtrent gezondheid te verstrekken als een gemeentelijk coördinator in het kader van de uitvoering van de Wams daar om vraagt. Deze bepaling leidde tot veel protest van diverse beroepsgroepen.
Om gehoor te geven aan die bezwaren is die verplichte gegevensverstrekking voor deze beroepsgroep geschrapt. De werkwijze wordt nu als volgt.
De hulpverlener op wie het medisch beroepsgeheim van toepassing is, verstrekt ‘uitsluitend gegevens indien de cliënt daartoe uitdrukkelijk toestemming heeft gegeven, behoudens de gevallen waarin enig wettelijk voorschrift deze partij verplicht gegevens te verstrekken of enig wettelijk voorschrift toestaat gegevens zonder uitdrukkelijke toestemming van de cliënt te verstrekken’. De hulpverleners die zich hier op kunnen beroepen zijn medici (art. 7:457 BW), de big-gers (beroepen in de individuele gezondheidszorg art. 88 wet BIG) en de jeugdhulpverlener (art. 7.3.11).
Voor alle andere hulpverleners zoals maatschappelijk werkers en andere sociale dienstverleners, geldt op grond van de Wams een verplichting om te verstrekken tenzij die partijen ‘van oordeel zijn dat zwaarwegende redenen zich daartegen verzetten.’ Dat betekent dat ze deze afweging in elk individueel geval moeten maken. In het boek Gegevensverwerking en privacy in het sociaal domein is als bijlage een ‘Afwegingskader delen van informatie zonder toestemming van cliënt’ opgenomen.
Het tweede punt van wijziging betreft het gebruik van uitkeringsgegevens (Participatiewet) voor fraudeopsporing. De Participatiewet maakt in veel gemeenten deel uit van het sociaal domein (er zijn ook gemeenten die de uitvoering van de Participatiewet buiten de deur hebben gezet op grond van een ’gemeenschappelijke regeling’). Bij onderzoek naar meervoudige problematiek kan informatie boven tafel komen die kan wijzen op het onterecht ontvangen van een uitkering. De Wams staat echter niet toe dat die informatie gebruikt wordt voor handhaving. Dus informatie die verkregen wordt ter uitvoering van de Wams mag alleen verder worden verwerkt voor doeleinden in de Wams genoemd en die zijn allen gericht op het ‘verminderen of wegnemen van problemen bij de client’. Denk hierbij aan de uitvoering van de Jeugdwet, de Wmo, inburgering, schuldhulpverleing en dergelijk (het principe van doelbinding art. 5 lid 1 onder b AVG).
Het zal voor gemeenten nog een flinke dobber zijn om deze bevoegdheden af te bakenen. Controle op de naleving van wettelijke regels vormt immers het sluitstuk van de taakuitvoering van een bestuursorgaan. Zo zal bij een vermoeden van een misdrijfter uitvoering van de Participatiewet het college toch verplicht zijn hier melding van te maken, omdat art. 66 Participatiewet dit voorschrijft als een ‘wettelijke plicht’ om gegevens te verstrekken.
Voor een uitgebreide analyse van het voorstel Wams zie: ‘Gaan integraal werken en privacy samen? De rechtmatige verwerking van persoonsgegevens in het sociaal domein’, opgenomen als hoofdstuk in het boek Juridische vragen in het sociaal domein 3.
