De gemeente is verantwoordelijk voor schuldhulpverlening en voor armoedebestrijding. Dit kunnen ze zelf uitvoeren, ze kunnen het ook (gedeeltelijk) aan andere partijen overlaten zoals kredietbanken en organisaties als Jeugdsportfonds en stichting Leergeld. Andere afdelingen van de gemeente zijn verantwoordelijk voor het binnen halen van ten onrechte betaalde (bijstands)uitkering en boetes vanwege fraude. Deze twee afdelingen kunnen beide bezig zijn met dezelfde burger. De ene afdeling probeert zoveel mogelijk geld van de fraudevordering binnen te halen, de andere afdeling voert budgetbeheer uit en zit met de handen in het haar omdat de maandelijkse begroting voor deze burger niet rond te krijgen is. Dat is niet efficiënt!
Voorkomen van schulden en armoede
Om iedereen een bestaansminimum te garanderen zijn in de wet regels vastgelegd over de maximale afloscapaciteit bij schulden (de beslagvrije voet). Met andere woorden, als iemand schulden heeft, dan hoeft hij alleen af te lossen van het inkomen dat hoger ligt dan de beslagvrije voet. Zo houdt hij altijd voldoende geld over voor vaste lasten en boodschappen, het bestaansminimum. Dat klinkt logisch en eerlijk. Er zit echter ook een behoorlijke ‘maar’ aan. De berekening van de beslagvrije voet is behoorlijk ingewikkeld. Het gevolg is dat zelfs de overheid haar eigen wet niet altijd goed uitvoert. En vaak met nadelige gevolgen voor de klant, omdat die meer aflost dan eigenlijk op grond van de wetgeving zou mogen. Is dat kwade opzet? In de meeste gevallen zeker niet. De berekening is te ingewikkeld en er zijn teveel gegevens nodig. Als de schuldenaar niet alles levert, dan is het niet mogelijk om een correcte beslagvrije voet te berekenen. Met alle gevolgen van dien als de burger hierdoor zijn rekeningen niet meer kan betalen.
Geen afloscapaciteit
Maar er speelt meer. In sommige gevallen hebben mensen een beslagvrije voet die hoger ligt dan het inkomen. Met andere woorden, het bestaansminimum zoals dat met de beslagvrije voet wordt berekend is hoger dan het inkomen. Iemand kan dus helemaal niets aflossen. Heeft een kostendeler naast zijn uitkering zwart gewerkt en wordt dit ontdekt? Dan wordt de teveel betaalde uitkering teruggevorderd en een boete opgelegd van maximaal het bedrag dat iemand teveel aan uitkering heeft ontvangen. Maar daar blijft het bij. Om ook daadwerkelijk in te vorderen (het geld van de schuldenaar op de rekening van de schuldeiser te krijgen) moet namelijk rekening worden gehouden met de afloscapaciteit. En die is – door de systematiek van de beslagvrije voet – nihil. Pas als iemand geen kostendeler meer is of gaat werken en daarmee de uitkering uitstroomt bestaat de mogelijkheid om het geld terug te krijgen. Dit zal de re-integratie niet bevorderen, want mensen hebben er geen belang bij om uit te stromen.
Hoe komt het dat er in sommige gevallen geen afloscapaciteit is?
Geen kostendelersnorm bij de berekening van de beslagvrije voet
In eerste instantie zou de kostendelersnorm die voor de Participatiewet geldt, ook toegepast worden bij de berekening van de beslagvrije voet. De kostendelersnorm houdt in dat hoe meer mensen in één huis wonen, hoe lager de uitkering is. De belastingdienst en deurwaarders hebben aangeven dat de beslagvrije voet nu helemaal ingewikkeld zou worden en dat het aantal fouten alleen maar groter zou worden. Daarom is besloten om de kostendelersnorm toch niet toe te passen bij de berekening van de beslagvrije voet. We rekenen daarom met de bijstandsnorm voor een alleenstaande, alleenstaande ouder of gehuwden. En die normen liggen veel hoger dan de normen voor een kostendeler.
Vereenvoudiging
Gelukkig wordt er hard gewerkt aan de vereenvoudiging van dit systeem. We zullen wel nog even geduld moeten hebben: in 2016 wordt dit aan de Kamer aangeboden, in 2018 wordt het ingevoerd. Tot die tijd zullen de verschillende afdelingen binnen de gemeente met elkaar om tafel moeten gaan zitten om dit probleem pragmatisch op te lossen. Want als afdelingen binnen één gemeente elkaar moeten beconcurreren dan zijn we alleen maar verder van de één-loket gedachte af. En daar willen we nu juist naar toe!
Eerdere blogs van mr. Evelien Meester van Stimulansz
Is een onvoorwaardelijk basisinkomen juridisch mogelijk?
Balanceren tussen zorgplicht voor kwetsbare burgers en kostenbewustzijn - deel 2
Balanceren tussen zorgplicht voor kwetsbare burgers en kostenbewustzijn
Onderzoek naar vermogen in het buitenland: discriminatie of niet?
Hennepkwekerij: waar ligt de grens tussen kweken voor eigen gebruik en professioneel kweken?
Vereenvoudiging beslagvrije voet
